連鎖律(chain rule)の練習問題

この記事では連鎖律(チェインルール)の練習問題をまとめました。是非理解に役立ててください!

連鎖律の確認

連鎖律(チェインルール)
  1. f(x,y)f(x,y) が全微分可能で x=x(t)x = x(t),y=y(t)y = y(t) が微分可能であるとき次が成り立つ。 dfdt=∂f∂xdxdt+∂f∂ydydt \dfrac{df}{dt} = \dfrac{\partial f}{\partial x} \dfrac{dx}{dt} + \dfrac{\partial f}{\partial y} \dfrac{dy}{dt}

  2. f(x,y)f(x,y) が全微分可能で x=x(u,v)x = x(u,v),y=y(u,v)y = y(u,v) が微分可能であるとき次が成り立つ。 ∂f∂x=∂f∂u∂u∂x+∂f∂v∂v∂x∂f∂y=∂f∂u∂u∂y+∂f∂v∂v∂y \dfrac{\partial f}{\partial x}=\dfrac{\partial f}{\partial u}\dfrac{\partial u}{\partial x}+\dfrac{\partial f}{\partial v}\dfrac{\partial v}{\partial x}\\ \dfrac{\partial f}{\partial y}=\dfrac{\partial f}{\partial u}\dfrac{\partial u}{\partial y}+\dfrac{\partial f}{\partial v}\dfrac{\partial v}{\partial y}

→ 連鎖律(多変数関数の合成関数の微分)

問題

例題
  1. f(x,y)=exyf(x,y) = e^{xy},x=rcos⁡θx = r \cos \theta,y=rsin⁡θy = r \sin \theta とする。このとき ∂f∂r\dfrac{\partial f}{\partial r},∂f∂θ\dfrac{\partial f}{\partial \theta} を求めよ。

  2. x=rcos⁡θx = r \cos \theta,y=rsin⁡θy = r \sin \theta とする。このとき ∂r∂x\dfrac{\partial r}{\partial x},∂r∂y\dfrac{\partial r}{\partial y},∂θ∂x\dfrac{\partial \theta}{\partial x},∂θ∂y\dfrac{\partial \theta}{\partial y} を求めよ。

  3. f(x,y)=log⁡(x2+y2)f(x,y) = \log (x^2 + y^2) とする。このとき ∂2f∂x2+∂2f∂y2\dfrac{\partial^2 f}{\partial x^2} + \dfrac{\partial^2 f}{\partial y^2} を計算せよ。

  4. f(x,y)f(x,y) が C2C^2 級で x=rcos⁡θx = r \cos \theta,y=rsin⁡θy = r \sin \theta が微分可能であるとき次が成り立つことを示せ。 (∂f∂x)2+(∂f∂y)2=(∂f∂r)2+1r2(∂f∂θ)2 \left( \dfrac{\partial f}{\partial x} \right)^2 + \left( \dfrac{\partial f}{\partial y} \right)^2 = \left( \dfrac{\partial f}{\partial r} \right)^2 + \dfrac{1}{r^2} \left( \dfrac{\partial f}{\partial \theta} \right)^2

解答

例題1

公式に当てはめて計算をしましょう。

例題1の解答

∂f∂r=dfdx∂x∂r+dfdy∂y∂r=yexycos⁡θ+xexysin⁡θ=rer2sin⁡θcos⁡θsin⁡θcos⁡θ+rer2sin⁡θcos⁡θsin⁡θcos⁡θ=2rer2sin⁡θcos⁡θsin⁡θcos⁡θ\begin{aligned} \dfrac{\partial f}{\partial r} &= \dfrac{df}{dx} \dfrac{\partial x}{\partial r} + \dfrac{df}{dy} \dfrac{\partial y}{\partial r}\\ &= ye^{xy} \cos \theta + xe^{xy} \sin \theta\\ &= re^{r^2 \sin \theta \cos \theta} \sin \theta \cos \theta\\ &\quad + re^{r^2 \sin \theta \cos \theta} \sin \theta \cos \theta\\ &= 2r e^{r^2 \sin \theta \cos \theta} \sin \theta \cos \theta \end{aligned}

∂f∂θ=dfdx∂x∂θ+dfdy∂y∂θ=−yexyrsin⁡θ+xexyrcos⁡θ=−rer2sin⁡θcos⁡θsin⁡2θ+rer2sin⁡θcos⁡θcos⁡2θ=rer2sin⁡θcos⁡θ(cos⁡2θ−sin⁡2θ)\begin{aligned} \dfrac{\partial f}{\partial \theta} &= \dfrac{df}{dx} \dfrac{\partial x}{\partial \theta} + \dfrac{df}{dy} \dfrac{\partial y}{\partial \theta}\\ &= -ye^{xy} r\sin \theta + xe^{xy} r\cos \theta\\ &= -re^{r^2 \sin \theta \cos \theta} \sin^2 \theta\\ &\quad + re^{r^2 \sin \theta \cos \theta} \cos^2 \theta\\ &= r e^{r^2 \sin \theta \cos \theta} (\cos^2 \theta - \sin^2 \theta) \end{aligned}

ごつごつした式になりましたね。問題で指定がなければ偏微分する変数(今回は rr と θ\theta)を用いて答案を書くのがベターだと思います。

例題2

∂r∂x=(∂x∂r)−1\dfrac{\partial r}{\partial x} = \left( \dfrac{\partial x}{\partial r} \right)^{-1} とはなりません!

例題2の解答

まず r,θr, \theta を x,yx,y で表すと, r=x2+y2θ=arctan⁡yx\begin{aligned} r &= \sqrt{x^2 + y^2}\\ \theta &= \arctan \dfrac{y}{x} \end{aligned} となる。

f(t)=tf (t) = \sqrt{t},t=x2+y2t = x^2 + y^2 とおくと r(x,y)=f(t(x,y))r (x,y)= f(t(x,y)) と表される。 g(s)=arctan⁡sg(s) = \arctan s,s=yxs = \dfrac{y}{x} とおくと,θ(x,y)=g(s(x,y))\theta (x,y) = g (s(x,y)) と表される。

これを用いて計算をする。 ∂r∂x=dfdt∂t∂x=12t⋅2x=xx2+y2\begin{aligned} \dfrac{\partial r}{\partial x} &= \dfrac{df}{dt} \dfrac{\partial t}{\partial x}\\ &= \dfrac{1}{2\sqrt{t}} \cdot 2x\\ &= \dfrac{x}{\sqrt{x^2 + y^2}} \end{aligned}

同じく計算して ∂r∂y=yx2+y2\dfrac{\partial r}{\partial y} = \dfrac{y}{\sqrt{x^2 + y^2}} である。

また ∂θ∂x=dgds∂s∂x=11+s2⋅−yx2=−yx2+y2∂θ∂y=dgds∂s∂y=11+s2⋅1x=xx2+y2\begin{aligned} \dfrac{\partial \theta}{\partial x} &= \dfrac{dg}{ds} \dfrac{\partial s}{\partial x}\\ &= \dfrac{1}{1+s^2} \cdot \dfrac{-y}{x^2}\\ &= -\dfrac{y}{x^2 + y^2}\\ \dfrac{\partial \theta}{\partial y} &= \dfrac{dg}{ds} \dfrac{\partial s}{\partial y}\\ &= \dfrac{1}{1+s^2} \cdot \dfrac{1}{x}\\ &= \dfrac{x}{x^2 + y^2}\\ \end{aligned} である。

この結果から物体の運動について動径方向の変化量が (xx2+y2,yx2+y2) \left( \dfrac{x}{\sqrt{x^2 + y^2}} , \dfrac{y}{\sqrt{x^2 + y^2}} \right) であり,回転方向の変化量が (−yx2+y2,xx2+y2) \left( \dfrac{-y}{\sqrt{x^2 + y^2}}, \dfrac{x}{\sqrt{x^2 + y^2}} \right) となることがわかります。

それぞれ直交する単位ベクトルですね。

例題3

∂2∂x2+∂2∂y2\dfrac{\partial^2}{\partial x^2} + \dfrac{\partial^2}{\partial y^2} をラプラシアンといいます。微積分にまつわる様々な場面で登場します。

この問題は連鎖律を活用することで簡単に解けます。

例題3の解答

r=x2+y2r = \sqrt{x^2 + y^2} とおくと f(r)=2log⁡rf(r) = 2\log r である。f′(r)=2rf'(r) = \dfrac{2}{r},f′′(r)=−2r2f''(r) = - \dfrac{2}{r^2} である。

よって ∂f∂x=dfdr∂r∂x=f′(r)⋅xx2+y2=f′(r)⋅xr∂2f∂x2=∂∂x(f′(r)⋅xr)=f′(r)∂∂x(xr)+xr∂∂xf′=f′(r)r−xxrr2+f′′(r)(xr)2(後述)=2(r2−x2)r4−x2r4=2r2−3x2r2\begin{aligned} \dfrac{\partial f}{\partial x} &= \dfrac{df}{dr} \dfrac{\partial r}{\partial x}\\ &= f'(r) \cdot \dfrac{x}{\sqrt{x^2+y^2}}\\ &= f'(r) \cdot \dfrac{x}{r}\\ \dfrac{\partial^2 f}{\partial x^2} &= \dfrac{\partial}{\partial x} \left( f'(r) \cdot \dfrac{x}{r} \right)\\ &= f'(r) \dfrac{\partial}{\partial x} \left( \dfrac{x}{r} \right) + \dfrac{x}{r} \dfrac{\partial}{\partial x} f'\\ &= f'(r) \dfrac{r - x\dfrac{x}{r}}{r^2} + f''(r) \left( \dfrac{x}{r} \right)^2 &(\text{後述})\\ &= \dfrac{2(r^2 - x^2)}{r^4} - \dfrac{x^2}{r^4}\\ &= \dfrac{2}{r^2} - \dfrac{3x^2}{r^2} \end{aligned} と計算される。

なお,2行目から3行目は次のように計算する。

  • 1項目 ∂∂x(xr)=1r2(r∂x∂x−x∂r∂x)(商の微分)=1r2(1−xxx2+y2)=r−x2rr\begin{aligned} \dfrac{\partial}{\partial x} \left( \dfrac{x}{r} \right) &= \dfrac{1}{r^2} \left( r\dfrac{\partial x}{\partial x} - x \dfrac{\partial r}{\partial x} \right) &(\text{商の微分})\\ &= \dfrac{1}{r^2} \left( 1 - x\dfrac{x}{\sqrt{x^2 + y^2}} \right) \\ &= \dfrac{r-\dfrac{x^2}{r}}{r} \end{aligned}
  • 2項目 ∂∂xf′=df′dr∂r∂x(連鎖律)=f′′(r)xx2+y2=f′′(r)⋅xr\begin{aligned} \dfrac{\partial}{\partial x} f' &= \dfrac{df'}{dr} \dfrac{\partial r}{\partial x} &(\text{連鎖律})\\ &= f''(r) \dfrac{x}{\sqrt{x^2+y^2}}\\ &= f''(r) \cdot \dfrac{x}{r} \end{aligned}

同様に計算すると ∂f∂y=2r2−3y2r2\begin{aligned} \dfrac{\partial f}{\partial y} = \dfrac{2}{r^2} - \dfrac{3y^2}{r^2} \end{aligned} であるため ∂2f∂x2+∂2f∂y2=2r2−3x2r2+2r2−3y2r2=4r2−3(x2+y2)r2=1r2=1x2+y2\begin{aligned} \dfrac{\partial^2 f}{\partial x^2} + \dfrac{\partial^2 f}{\partial y^2} &= \dfrac{2}{r^2} - \dfrac{3x^2}{r^2} + \dfrac{2}{r^2} - \dfrac{3y^2}{r^2}\\ &= \dfrac{4}{r^2} - \dfrac{3(x^2+y^2)}{r^2}\\ &= \dfrac{1}{r^2}\\ &= \dfrac{1}{x^2+y^2} \end{aligned} となる。

このアイデアは球面座標系のラプラシアンに繋がります。

気になる人は調べてみてください。

例題4

総まとめということで計算を頑張っていきましょう!

例題4の解答

連鎖律を用いると ∂f∂r=∂f∂x∂x∂r+∂f∂y∂y∂r=∂f∂xcos⁡θ+∂f∂ysin⁡θ∂f∂θ=∂f∂x∂x∂θ+∂f∂y∂y∂θ=−∂f∂xrsin⁡θ+∂f∂yrcos⁡θ\begin{aligned} \dfrac{\partial f}{\partial r} &= \dfrac{\partial f}{\partial x}\dfrac{\partial x}{\partial r}+\dfrac{\partial f}{\partial y}\dfrac{\partial y}{\partial r}\\ &= \dfrac{\partial f}{\partial x}\cos \theta+\dfrac{\partial f}{\partial y} \sin \theta\\ \dfrac{\partial f}{\partial \theta} &= \dfrac{\partial f}{\partial x}\dfrac{\partial x}{\partial \theta}+\dfrac{\partial f}{\partial y}\dfrac{\partial y}{\partial \theta}\\ &= -\dfrac{\partial f}{\partial x} r\sin \theta + \dfrac{\partial f}{\partial y} r\cos \theta\\ \end{aligned} となる。辺々2乗すると (∂f∂r)2=(∂f∂xcos⁡θ+∂f∂ysin⁡θ)2=(∂f∂x)2cos⁡2θ+2∂f∂x∂f∂ycos⁡θsin⁡θ+(∂f∂y)2sin⁡2θ(∂f∂θ)2=(−∂f∂xrsin⁡θ+∂f∂yrcos⁡θ)2=r2(∂f∂x)2sin⁡2θ−2∂f∂x∂f∂yr2cos⁡θsin⁡θ+r2(∂f∂y)2cos⁡2θ\begin{aligned} &\left( \dfrac{\partial f}{\partial r} \right)^2\\ &= \left( \dfrac{\partial f}{\partial x}\cos \theta+\dfrac{\partial f}{\partial y} \sin \theta \right)^2\\ &= \left( \dfrac{\partial f}{\partial x} \right)^2 \cos^2 \theta + 2 \dfrac{\partial f}{\partial x} \dfrac{\partial f}{\partial y} \cos \theta \sin \theta + \left( \dfrac{\partial f}{\partial y} \right)^2 \sin^2 \theta\\ &\left( \dfrac{\partial f}{\partial \theta} \right)^2\\ &= \left( -\dfrac{\partial f}{\partial x} r\sin \theta + \dfrac{\partial f}{\partial y} r\cos \theta \right)^2\\ &= r^2 \left( \dfrac{\partial f}{\partial x} \right)^2 \sin^2 \theta - 2 \dfrac{\partial f}{\partial x} \dfrac{\partial f}{\partial y} r^2\cos \theta \sin \theta + r^2 \left( \dfrac{\partial f}{\partial y} \right)^2 \cos^2 \theta\\ \end{aligned}

これらを足すと (∂f∂x)2+(∂f∂y)2=(∂f∂r)2+1r2(∂f∂θ)2 \left( \dfrac{\partial f}{\partial x} \right)^2 + \left( \dfrac{\partial f}{\partial y} \right)^2 = \left( \dfrac{\partial f}{\partial r} \right)^2 + \dfrac{1}{r^2} \left( \dfrac{\partial f}{\partial \theta} \right)^2 となる。

疲れましたね! 例題3のテクニックは是非覚えておいてください!