二階偏微分の連鎖律(chain rule)

定理

2変数関数 f(u,v)f(u,v) について,u=u(x,y),v=v(x,y)u = u(x,y), v = v(x,y) により x,yx,y 変数に置換したとき,2階偏微分は次のようになる。

∂2f∂x2=∂2f∂u2(∂u∂x)2+2∂2f∂u∂v∂u∂x∂v∂x+∂2f∂v2(∂v∂x)2+∂f∂u∂2u∂x2+∂f∂v∂2v∂x2\begin{aligned} \dfrac{\partial^2 f}{\partial x^2} &= \dfrac{\partial^2 f}{\partial u^2} \left( \dfrac{\partial u}{\partial x} \right)^2 + 2 \dfrac{\partial^2 f}{\partial u \partial v} \dfrac{\partial u}{\partial x} \dfrac{\partial v}{\partial x} + \dfrac{\partial^2 f}{\partial v^2} \left( \dfrac{\partial v}{\partial x} \right)^2\\ &\quad + \dfrac{\partial f}{\partial u} \dfrac{\partial^2 u}{\partial x^2} + \dfrac{\partial f}{\partial v} \dfrac{\partial^2 v}{\partial x^2} \end{aligned}

∂2f∂x∂y=∂2f∂u2∂u∂x∂u∂y+∂2f∂u∂v∂u∂y∂v∂x+∂2f∂u∂v∂u∂x∂v∂y+∂2f∂v2∂v∂x∂v∂y+∂f∂u∂2u∂x∂y+∂f∂v∂2v∂x∂y\begin{aligned} \dfrac{\partial^2 f}{\partial x \partial y} &= \dfrac{\partial^2 f}{\partial u^2} \dfrac{\partial u}{\partial x} \dfrac{\partial u}{\partial y} + \dfrac{\partial^2 f}{\partial u \partial v} \dfrac{\partial u}{\partial y} \dfrac{\partial v}{\partial x} + \dfrac{\partial^2 f}{\partial u \partial v} \dfrac{\partial u}{\partial x} \dfrac{\partial v}{\partial y}\\ &\quad + \dfrac{\partial^2 f}{\partial v^2} \dfrac{\partial v}{\partial x} \dfrac{\partial v}{\partial y} + \dfrac{\partial f}{\partial u} \dfrac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} + \dfrac{\partial f}{\partial v} \dfrac{\partial^2 v}{\partial x \partial y} \end{aligned}

∂2f∂y2=∂2f∂u2(∂u∂y)2+2∂2f∂u∂v∂u∂y∂v∂y+∂2f∂v2(∂v∂y)2+∂f∂u∂2u∂y2+∂f∂v∂2v∂y2\begin{aligned} \dfrac{\partial^2 f}{\partial y^2} &= \dfrac{\partial^2 f}{\partial u^2} \left( \dfrac{\partial u}{\partial y} \right)^2 + 2 \dfrac{\partial^2 f}{\partial u \partial v} \dfrac{\partial u}{\partial y} \dfrac{\partial v}{\partial y} + \dfrac{\partial^2 f}{\partial v^2} \left( \dfrac{\partial v}{\partial y} \right)^2\\ &\quad + \dfrac{\partial f}{\partial u} \dfrac{\partial^2 u}{\partial y^2} + \dfrac{\partial f}{\partial v} \dfrac{\partial^2 v}{\partial y^2} \end{aligned}

なお,f,u,vf,u,v はどれも C2C^2 級関数としている。

この記事では2変数の合成関数の2階偏微分公式を証明します。

連鎖律(チェーンルール)を使い倒します。復習するときはこちらからどうぞ。→ 連鎖律(チェインルール)~多変数関数の合成関数の微分

証明

証明

気合で計算します

  1. ∂2f∂x2\dfrac{\partial^2 f}{\partial x^2}

∂2f∂x2=∂∂x(∂f∂u∂u∂x+∂f∂v∂v∂x)\begin{aligned} \dfrac{\partial^2 f}{\partial x^2} &= \dfrac{\partial}{\partial x} \left( \dfrac{\partial f}{\partial u} \dfrac{\partial u}{\partial x} + \dfrac{\partial f}{\partial v} \dfrac{\partial v}{\partial x} \right) \end{aligned}

積の微分公式より (式)=∂∂x(∂f∂u)∂u∂x+∂f∂u∂∂x(∂u∂x)+∂∂x(∂f∂v)∂v∂x+∂f∂v∂∂x(∂v∂x)\begin{aligned} (\text{式}) &= \dfrac{\partial}{\partial x} \left( \dfrac{\partial f}{\partial u} \right) \dfrac{\partial u}{\partial x} + \dfrac{\partial f}{\partial u} \dfrac{\partial}{\partial x} \left( \dfrac{\partial u}{\partial x} \right) \\ &\quad + \dfrac{\partial}{\partial x} \left( \dfrac{\partial f}{\partial v} \right) \dfrac{\partial v}{\partial x} + \dfrac{\partial f}{\partial v} \dfrac{\partial}{\partial x} \left( \dfrac{\partial v}{\partial x} \right)\\ \end{aligned} である。

チェーンルールをもう一度用いて整理すると (式)=(∂2f∂u2∂u∂x+∂2f∂u∂v∂v∂x)∂u∂x+∂f∂u∂2u∂x2+(∂2f∂u∂v∂u∂x+∂2f∂2v∂v∂x)∂v∂x+∂f∂v∂2v∂x2=∂2f∂u2(∂u∂x)2+2∂2f∂u∂v∂u∂x∂v∂x+∂2f∂v2(∂v∂x)2+∂f∂u∂2u∂x2+∂f∂v∂2v∂x2\begin{aligned} (\text{式}) &= \left( \dfrac{\partial^2 f}{\partial u^2} \dfrac{\partial u}{\partial x} + \dfrac{\partial^2 f}{\partial u \partial v} \dfrac{\partial v}{\partial x} \right) \dfrac{\partial u}{\partial x} + \dfrac{\partial f}{\partial u} \dfrac{\partial^2 u}{\partial x^2} \\ &\quad + \left( \dfrac{\partial^2 f}{\partial u \partial v} \dfrac{\partial u}{\partial x} + \dfrac{\partial^2 f}{\partial^2 v} \dfrac{\partial v}{\partial x} \right) \dfrac{\partial v}{\partial x} + \dfrac{\partial f}{\partial v} \dfrac{\partial^2 v}{\partial x^2} \\ &= \dfrac{\partial^2 f}{\partial u^2} \left( \dfrac{\partial u}{\partial x} \right)^2 + 2 \dfrac{\partial^2 f}{\partial u \partial v} \dfrac{\partial u}{\partial x} \dfrac{\partial v}{\partial x} + \dfrac{\partial^2 f}{\partial v^2} \left( \dfrac{\partial v}{\partial x} \right)^2\\ &\quad + \dfrac{\partial f}{\partial u} \dfrac{\partial^2 u}{\partial x^2} + \dfrac{\partial f}{\partial v} \dfrac{\partial^2 v}{\partial x^2} \end{aligned} となる。

  1. ∂2f∂x∂y\dfrac{\partial^2 f}{\partial x \partial y}

同様に計算する。 ∂2f∂x∂y=∂∂x(∂f∂u∂u∂y+∂f∂v∂v∂y)\begin{aligned} \dfrac{\partial^2 f}{\partial x \partial y} &= \dfrac{\partial}{\partial x} \left( \dfrac{\partial f}{\partial u} \dfrac{\partial u}{\partial y} + \dfrac{\partial f}{\partial v} \dfrac{\partial v}{\partial y} \right) \\ \end{aligned}

積の微分公式を用いると (式)=∂∂x(∂f∂u)∂u∂y+∂f∂u∂∂x(∂u∂y)+∂∂x(∂f∂v)∂v∂y+∂f∂v∂∂x(∂v∂y)\begin{aligned} (\text{式}) &= \dfrac{\partial}{\partial x} \left( \dfrac{\partial f}{\partial u} \right) \dfrac{\partial u}{\partial y} + \dfrac{\partial f}{\partial u} \dfrac{\partial}{\partial x} \left( \dfrac{\partial u}{\partial y} \right) \\ &\quad + \dfrac{\partial}{\partial x} \left( \dfrac{\partial f}{\partial v} \right) \dfrac{\partial v}{\partial y} + \dfrac{\partial f}{\partial v} \dfrac{\partial}{\partial x} \left( \dfrac{\partial v}{\partial y} \right)\\ \end{aligned} である。

チェーンルールをもう一度用いて整理すると (式)=(∂2f∂u2∂u∂x+∂2f∂u∂v∂v∂x)∂u∂y+∂f∂u∂2u∂x∂y+(∂2f∂u∂v∂u∂x+∂2f∂2v∂v∂x)∂v∂y+∂f∂v∂2v∂x∂y=∂2f∂u2∂u∂x∂u∂y+∂2f∂u∂v∂u∂y∂v∂x+∂2f∂u∂v∂u∂x∂v∂y+∂2f∂v2∂v∂x∂v∂y+∂f∂u∂2u∂x∂y+∂f∂v∂2v∂x∂y\begin{aligned} (\text{式}) &= \left( \dfrac{\partial^2 f}{\partial u^2} \dfrac{\partial u}{\partial x} + \dfrac{\partial^2 f}{\partial u \partial v} \dfrac{\partial v}{\partial x} \right) \dfrac{\partial u}{\partial y} + \dfrac{\partial f}{\partial u} \dfrac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} \\ &\quad + \left( \dfrac{\partial^2 f}{\partial u \partial v} \dfrac{\partial u}{\partial x} + \dfrac{\partial^2 f}{\partial^2 v} \dfrac{\partial v}{\partial x} \right) \dfrac{\partial v}{\partial y} + \dfrac{\partial f}{\partial v} \dfrac{\partial^2 v}{\partial x \partial y} \\ &= \dfrac{\partial^2 f}{\partial u^2} \dfrac{\partial u}{\partial x} \dfrac{\partial u}{\partial y} + \dfrac{\partial^2 f}{\partial u \partial v} \dfrac{\partial u}{\partial y} \dfrac{\partial v}{\partial x} + \dfrac{\partial^2 f}{\partial u \partial v} \dfrac{\partial u}{\partial x} \dfrac{\partial v}{\partial y}\\ &\quad + \dfrac{\partial^2 f}{\partial v^2} \dfrac{\partial v}{\partial x} \dfrac{\partial v}{\partial y} + \dfrac{\partial f}{\partial u} \dfrac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} + \dfrac{\partial f}{\partial v} \dfrac{\partial^2 v}{\partial x \partial y} \end{aligned} となる。

  1. ∂2f∂y2\dfrac{\partial^2 f}{\partial y^2}

1番と同じなので省略。

計算上の注意点

∂u∂x∂u∂y≠∂2u∂x∂y\dfrac{\partial u}{\partial x} \dfrac{\partial u}{\partial y} \neq \dfrac{\partial^2 u}{\partial x \partial y} です。しばしばこのように間違えてしまうことで,計算をミスしてしまう人がいます。

計算がたいへんですね。